Religious Moderation in Tunjuk Ajar Melayu and Its Integration into the Madrasah Curriculum in Riau

Wan Muhammad Fariq, Munzir Hitami, Zaitun Zaitun

Abstract


This study investigates the values of religious moderation embedded in Tunjuk Ajar Melayu by Tenas Effendy and examines their potential integration into the madrasah curriculum in Riau. Religious moderation is a central educational and sociopolitical concern in Indonesia, particularly in multicultural regions such as Riau, where local wisdom can support national values of tolerance and pluralism. Using a qualitative approach, this research applies Jorge J. E. Gracia’s hermeneutic framework to analyze cultural texts within Tunjuk Ajar Melayu. The study combines literature review and qualitative document analysis based on Altheide’s six-stage model. To enhance validity, data triangulation was conducted through in-depth interviews with cultural experts and individuals closely associated with Tenas Effendy. The findings reveal eleven core values of religious moderation reflected in Malay expressions, poetry (pantun), and moral teachings: Tawassuá¹­ (moderation), I’tidÄl (justice), TasÄmuḥ (tolerance), ShÅ«ra (consultation), Iá¹£lÄh (reform), Qudwah (exemplary conduct), TawÄzun (balance), MusÄwah (equality), Aulawiyah (prioritization), Taá¹­awwur wa IbtikÄr (innovation), and Taḥaá¸ur/Ta’addub (civility). These values align with Islamic principles and the goals of Indonesia’s Merdeka curriculum, particularly through the local content subject Budaya Melayu Riau (BMR). The study concludes that integrating Tunjuk Ajar Melayu into religious education can reinforce moderate Islamic character and support culturally grounded curriculum development in madrasahs across Riau.


Keywords


religious moderation; Tunjuk Ajar Melayu; madrasah curriculum; malay culture; Islamic education

Full Text:

PDF

References


Abidin, A. A., & Muizzuddin, M. (2022). Pendidikan Islam Multikultural Pada Masyarakat Plural (cet. I). Academia Publication.

AbÅ« al-Namr, M. (2008). Al-LÄ â€˜Unf wa á¹¢un’ al-SalÄm fÄ« al-IslÄm (I). Maktabah Beirut.

Abu Bakar, S. (2024, October 21). Interview with the General Chairman of the DPA of the Riau Province Customary Institution for the 2022-2029 Period (Pekanbaru) [Personal communication].

AbÅ« Zahrah, M. (2001). Zahrah al-TafÄsÄ«r (I). DÄr al-Fikr al-‘ArabÄ« li al-ThabÄ’ah wa al-Nasyr wa al-Tawzī’.

Abu-Nimer, M. (2001). Conflict Resolution, Culture, and Religion: Toward a Training Model of Interreligious Peacebuilding. Journal of Peace Research, 38(6), 685–704. https://doi.org/10.1177/0022343301038006003

Ahmed, A. (2007). Journey Into Islam. Penguin Group.

Al-AlÅ«sÄ«, A. al-F. S. al-D. al-S. M. (n.d.). Rūḥ al-Ma’ÄnÄ« fÄ« TafsÄ«r al-Qur’Än al-‘AzhÄ«m wa al-Sab’ al-MatsÄnÄ«: Vol. VI. DÄr IḥyÄ’ al-TurÄts al-‘ArabÄ«.

Al-Baiá¸awÄ«, N. al-D. A. S. A. bin ‘Umar bin M. al-SyÄ«rÄzÄ«. (2000). TafsÄ«r al-Baiá¸awÄ« al-MusammÄ AnwÄr al-TanzÄ«l AsrÄr al-Ta’wÄ«l: Vol. I (M. á¹¢ubḥī bin Ḥasan HallÄq & M. A. Al-Aá¹­rasy, Eds.; I). DÄr al-RasyÄ«d.

Al-BukhÄrÄ«, A. A. M. bin I. (2002). ShahÄ«h al-BukhÄrÄ« (I). DÄr Ibn KatsÄ«r.

Al-GhazÄlÄ«, A. ḤÄmid M. bin M. (n.d.). Al-Mustaá¹£fa min ‘Ilm al-Uṣūl: Vol. II (Ḥamzah bin Zuhair ḤÄfizh, Ed.). Al-JÄmi’ah al-IslÄmiyyah.

Al-Jabiri, M. A. (1997). Al-DÄ«n wa al-Daulah wa TathbÄ«q al-Syarī’ah. Markaz DirÄsÄt al-Wahdah al-’Arabiyah.

Al-JÄbirÄ«, M. ‘Ābid. (1994). Al-Khiá¹­Äb al-‘ArabÄ« al-Mu’Äá¹£ir; DirÄsah TaḥlÄ«liyyah Naqdiyyah (V). Markaz DirÄsÄt al-Waḥdah al-‘Arabiyyah.

Al-JÄrÅ«d, S. bin D. (n.d.). Musnad AbÄ« DÄud al-ṬayÄlisÄ«: Vol. I (M. bin ‘Abd al-Muḥsin Al-TurkÄ«, Ed.). DÄr Hajr li Ṭaba’ah wa al-Nasyr wa al-Tawzī’ wa al-‘I’lÄn.

Al-KhalÄ«l, S., Baldwin, T., Nicholson, P., & Ayer, A. (1992). Al-TasÄmuḥ bain Syarq wa Gharb; DirÄsÄt fÄ« al-Ta’Äyusy wa al-QabÅ«l bi al-Ä€khar (I. Al-‘ArÄ«s, Trans.; I). DÄr al-SÄqÄ«.

Al-KhawÄrizmÄ«, A. al-Q. J. A. M. bin ‘Umar al-ZamakhsyarÄ«. (2009). TafsÄ«r al-KasyÄf ‘an ḤaqÄiq al-TanzÄ«l wa ‘UyÅ«n al-AqÄwÄ«l fÄ« WujÅ«h al-Ta’wÄ«l (K. M. SyÄ«, Ed.; III). DÄr al-Ma’rifah.

Al-Mouṣṣalli, A. (2007). JadaliyÄt al-SyÅ«ra wa al-DimuqrÄá¹­iyyah; al-DimuqrÄá¹­iyyah wa ḤuqÅ«q al-InsÄn fÄ« al-Fikr al-IslÄmÄ« (I). Markaz DirÄsÄt al-Waḥdah al-‘Arabiyyah.

Al-NisÄbÅ«rÄ«, A. al-H. M. bin al-HajjÄj al-QusyairÄ«. (2006). ShahÄ«h Muslim (A. Q. Al-FÄrÄbÄ«, Ed.; I). DÄr Thaibah li al-Nasyr wa al-Tawzī’.

Al-QardhÄwÄ«, Y. (2011). KalimÄt fÄ« al-Wasathiyyah al-IslÄmiyyah wa Ma’ÄlimuhÄ (III). DÄr al-SyurÅ«q.

Al-QazwÄ«niy, I. M. A. A. M. bin Y. (n.d.). Sunan Ibnu Majah: Vol. II (M. F. Abd al-BÄqÄ«, Ed.). DÄr IhyÄ’ al-Kutub al-‘Arabiyyah.

Al-RÄzÄ«, M. bin A. B. bin ‘Abd al-QÄdir. (1986). MukhtÄr al-á¹¢aḥÄḥ. Maktabah LubnÄn.

Al-SaibÄnÄ«, A. bin S. (2020). Al-SyÅ«ra fÄ« al-IslÄm (II). Maktabah KhazÄin al-Ä€tsÄr.

Al-SyahrstÄni, A. al-F. M. bin ‘Abd al-K. bin A. B. A. (1993). Al-Milal wa al-Niḥal: Vol. II (A. ‘AlÄ« MahnÄ & ‘AlÄ« Ḥasan FÄ’ūd, Eds.; III). DÄr al-Ma’rifah.

Al-SyaibÄnÄ«, A. al-Ḥasan ‘AlÄ« bin A. al-K. M. bin M. ‘Abd al-K. bin ‘Abd al-WÄḥid. (1987). Al-KÄmil fÄ« al-TÄrÄ«kh: Vol. I (A. al-F. ‘Abdillah Al-QÄá¸Ä«, Ed.). DÄr al-Kutub al-‘Ilmiyyah.

Al-Syak’ah, M. (1996). IslÄm bilÄ MadzÄhib (XI). Al-DÄr al-Miá¹£riyyah al-LubnÄniyyah.

Al-ṬabarÄnÄ«, A. al-Q. S. bin A. (n.d.). Al-Mu’jam al-KabÄ«r: Vol. X (A. al-MajÄ«d al-SalafÄ« ḤamdÄ«, Ed.). Maktabah Ibn Taimiyyah.

Al-ṬabarÄ«, A. J. (1994). TafsÄ«r al-ṬabarÄ« min KitÄbih JÄmi’ al-BayÄn ‘an Ta’wÄ«l Ä€y al-Qur’Än: Vol. II (B. ‘IwÄd Ma’rÅ«f & ‘Iá¹£Äm FÄris Al-HarstÄnÄ«, Eds.; I). Muassasah al-RisÄlah.

Altheide, D. L. (1996). Qualitative Media Analysis: Vol. XXXVIII. Sage Publications.

Al-TirmidzÄ«, A. ‘IsÄ M. bin ‘IsÄ. (1996). Al-JÄmi’ al-KabÄ«r: Vol. III (B. ‘AwwÄd Ma’rÅ«f, Ed.; I). DÄr al-Gharab al-IslÄmÄ«.

Al-ZabÄ«dÄ«, M. M. al-Ḥusaini. (2001). TÄj al-‘ArÅ«s min JawÄhir al-QÄmÅ«s: Vol. XXXIX (‘Abd al-MajÄ«d & Ṭamisy, Eds.; I). Al-TurÄts al-‘ArabÄ«.

Al-ZuhailÄ«, W. (2003). Al-TafsÄ«r al-MunÄ«r fÄ« al-‘AqÄ«dah wa al-Syarī’ah wa al-Manhaj: Vol. VII–VIII (II). DÄr al-Fikr.

Al-Zuhaili, W. (2006). QadhÄyÄ al-Fiqh wa al-Fikr al-Mu’Äshir. Dar al-Fikr.

Al-ZuḥailÄ«, W. (2009). Al-Fiqh al-IslÄmÄ« wa Adillatuh: Vol. V (XXXI). DÄr al-Fikr.

Al-ZuhailÄ«, W. (2009). Al-TafsÄ«r al-MunÄ«r fi al-‘AqÄ«dah wa al-Syarī’ah wa al-Manhaj: Vol. V (X). DÄr al-Fikr.

Beaudry, J. S., & Miller, L. (2016). Research Literacy; A Primer for Understanding and Using Research. The Guilford Press.

Chadidjah, S., Kusnayat, A., Ruswandi, U., & Syamsul Arifin, B. (2021). IMPLEMENTASI NILAI-NILAI MODERASI BERAGAMA DALAM PEMBELAJARAN PAI: Tinjauan Analisis Pada Pendidikan Dasar Menengah dan Tinggi. Al-Hasanah : Islamic Religious Education Journal, 6(1), 114–124. https://doi.org/10.51729/6120

Cheetham, D., Pratt, D., & Thomas, D. (2013). Understanding Interreligious Relations (I). Oxford University Press.

Direktorat KSKK Madrasah. (2021). Panduan Implementasi Moderasi Beragama di Madrasah. Direktorat Jenderal Pendidikan Islam Kementerian Agama RI.

Efendi, I. (2025, January 6). Interview with the Head of MTsN 1 Kota Pekanbaru (Pekanbaru) [Personal communication].

Effendy, T. (1997). Petalangan society and changes in Riau. Bijdragen Tot de Taal-, Land- En Volkenkunde / Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia, 153(4), 630–647. https://doi.org/10.1163/22134379-90003918

Effendy, T. (2006). Tunjuk Ajar Melayu (M. Al Mudra, Ed.; III). Adicita Karya Nusa.

Esposito, J. L. (2005). Moderate Muslims: A Mainstream of Modernists, Islamists, Conservatives, and Traditionalists. American Journal of Islam and Society, 22(3), 11–20. https://doi.org/10.35632/ajis.v22i3.465

Faruq, A. A. (2013). The Moderate Religion (II). Dar al-Itibaa.

Fazry, Z. L., Rozie, F., Palenewen, E., & Pertiwi, A. D. (2025). Program Pembelajaran Adab Sebagai Penguatan Nilai Agama dan Moral.

Franco, G. H., & Cervantes, S. L. (2010). Islam in the 21st Century. Nova Science Publishers.

Fuller, G. E. (2005). Freedom and Security: Necessary Conditions for Moderation. American Journal of Islam and Society, 22(3), 21–28. https://doi.org/10.35632/ajis.v22i3.466

Ghazali, A. (2020). POLA INTERAKSI DAN PENYEBARAN MODERASI BERAGAMA. 12(1).

Global Terrorism Index 2025; Measuring The Impact of Terrorism. (2025). Instirute for Economics & Peace.

Gracia, J. J. E. (1995). A Theory of Textuality; The Logic and Epistemology. State University of New York Press.

HanafÄ«, H. (1996). Al-YamÄ«n wa al-YasÄr fÄ« al-Fikr al-DinÄ«. DÄr ‘IlÄ’ al-DÄ«n li al-Nasyr wa al-Tawzī’ wa al-Tarjamah.

Hannigan, J. D., & Hannigan, J. E. (2020). Building Behavior: The Educator’s Guide to Evidence-Based Initiatives. Corwin. https://doi.org/10.4135/9781071800492

Hasibuan, R., & Syafaruddin. (2021). Problematika Kesehatan dan Lingkungan di Bumi Melayu (I). Merdeka Kreasi.

Hendrik, M., Iddehan, D. E., & Al-Mudra, M. (2005). Tegak Menjaga Tuah, Duduk Memelihara Marwah; Mengenal Sosok, Pikiran dan Pengabdian H. Tenas Effendy (I). Balai Kajian dan Pengembangan Budaya Melayu.

Ibn ZakariyÄ, A. al-Ḥusain A. bin F. (n.d.). Mu’jam MaqÄyÄ«s al-Lughah: Vol. VI (A. al-S. M. HÄrÅ«n, Ed.). DÄr al-Fikr.

Ibnu ManzhÅ«r. (n.d.). LisÄn al-’Arab. DÄr al-Ma’Ärif.

‘ImÄrah, M. (2008). Al-ManhÄj al-NabawÄ« fi al-MudÄ’ibah wa al-MuzÄh. HirÄ’; Majalah ‘Ilmiyyah TsaqÄfiyyah Fashliyyah, XII(IV), 55. https://dn790003.ca.archive.org/0/items/hira-01/hira-13.pdf

Jerichow, A., & Simonsen, J. B. (2013). Islam in a Changing World; Europe and the Middle East. Routledge.

Juliani, A. D., Pd, M., Yusri, D., & Th, M. (n.d.). STRATEGI GURU DALAM PEMBENTUKAN PROFIL PELAJAR PANCASILA RAHMATAN LIL’ALAMIIN PADA MATA PELAJARAN AKIDAH AKHLAK KELAS VII DI MTs NEGERI 3 LANGKAT.

JurjÄnÄ«. (n.d.). KitÄb al-Ta’rÄ«fÄt. DÄr al-DiyÄn li al-TurÄts.

Kurnialoh, N. (2013). Pendidikan Agama Islam Berwawasan Inklusif-Pluralis. INSANIA: Jurnal Pemikiran Alternatif Kependidikan, 18(3), 389–404.

Kusuma, M., & Diani, R. (2022). QISHASH DIYAT DALAM HUKUM PIDANA ISLAM LEBIH MENCERMINKAN KEADILAN DARI SISI KORBAN. JURNAL DINAMIKA, 2(2), 45–54. https://doi.org/10.54895/dinamika.v2i2.1829

Maalouf, L. (2008). Al-Munjid fi al-Lughah wa al-A’lÄm: Vol. I (XXIX). DÄr al-Masyriq.

Machi, L. A., & Mcevoy, B. T. (2012). The Literature Review; Six Steps to Success (II). Corwin.

Majid, R. A. (2022). BNPT: 33 Juta Penduduk Indonesia Terpapar Radikalisme, Butuh Undang-Undang Pencegahan. https://www.kompas.tv/article/311315/bnpt-33-juta-penduduk-indonesia-terpapar-radikalisme-butuh-undang-undang-pencegahan

Maryamah, M., Vannisa, S. P., Talia, J., & Sakinah, A. P. (2023). Islam Budaya Melayu: Analisis Akulturasi Bangsa Cina Dan Arab Di Kota Palembang. Histeria Jurnal: Ilmiah Soshum Dan Humaniora, 2(2), 54–59.

Megawati, H., & Maulana, H. (2024). Psikologi Komunitas; Peran Aktif Psikologi Untuk Masyarakat (R. Fani & S. Khoriyati, Eds.; I). PT Bumi Aksara.

Muchlis, M. (2020). PEMBELAJARAN MATERI PENDIDIKAN AGAMA ISLAM (PAI) BERWAWASAN MODERAT. Profetika: Jurnal Studi Islam, 21(1), 11–20. https://doi.org/10.23917/profetika.v21i1.11053

Munir, A. M. A., & Hidayah, N. (n.d.). Nilai-nilai Moderasi Beragama dalam Petuah Melayu: Analisis Buku Tunjuk Ajar Melayu Karya Tenas Effendy.

Nasution, H., Nurhayati, & Hidayat, Z. (2021). Berdamai Dengan Pemerintah; Sejarah dan Ideologi PTKIS Salafi di Indonesia (cet. I). Merdeka Kreasi.

Paya, A. (2022). Methods, Methodologies, and Perspectives in the Humanities and Social Sciences. ICAS Press.

Pemerintah Indonesia. (2023). Peraturan Presiden Republik Indonesia Nomor 58 Tahun 2023 Tentang Penguatan Moderasi Beragama. Jakarta. https://jdih.setkab.go.id/PUUdoc/177049/Perpres_Nomor_58_Tahun_2023.pdf

Pithers, R. T., & Soden, R. (2000). Critical thinking in education: A review. Educational Research, 42(3), 237–249. https://doi.org/10.1080/001318800440579

Rachmadyanti, P. (2017). Penguatan pendidikan karakter bagi siswa sekolah dasar melalui kearifan lokal. JPsd (Jurnal Pendidikan Sekolah Dasar), 3(2), 201–214.

Rahim, R. A. A., bin Awang Pawi, A. A., Abd Jalal, A. F., & Malik, M. P. B. A. (2019). Kitab Jawi Sebagai Karya Kearifan Tempatan Melayu: Analisis Sejarah Intelektual. Al-Banjari: Jurnal Ilmiah Ilmu-Ilmu Keislaman, 18(1), 49–84.

Reksamunandar, R. P. (n.d.). PEMBENTUKAN KARAKTER SISWA MELALUI PEMBIASAAN DAN KETELADANAN GURU.

Rostitawati, T. (2018). Pembaharuan dalam Tasawuf: (Studi Terhadap Konsep Neo-Sufisme Fazlurrahman). Farabi, 15(2), 67–80. https://doi.org/10.30603/jf.v15i2.642

Saefudin, A., Munir, A. A., Novitasari, S. P., Rahmah, A., & Ummah, K. (n.d.). INTEGRASI NILAI-NILAI MODERASI BERAGAMA KE DALAM RENCANA PELAKSANAAN PEMBELAJARAN (RPP) PAI SMP KELAS IX.

Sajida, H., Winata, A., Astari, W. M., Maryati, Y., & Masyitah, M. (n.d.). Analisis Efektivitas Pembelajaran Metode Diskusi Dalam Meningkatkan Berfikir Kritis Siswa di Kelas.

Saputera, A. R. A., & Djauhari, M. S. H. (n.d.). Potret Pengarusutamaan Moderasi Beragama Di Gorontalo.

Schwedler, J. (2006). Faith in Moderation; Islamist Parties in Jordan and Yemen. Cambridge University Press.

Shihab, M. Q. (2019). Wasathiyyah Wawasan Islam tentang Moderasi Beragama. Lentera Hati Group.

Taba, H. (1962). Curriculum Development Theory and Practice. Hartcourt Brace and World.

Taber, S. (2004). Muslims Next Door: Uncovering Myths and Creating Friendships. Zondervan.

The Writing Team. (2015). Kamus Besar Bahasa Indonesia Pusat Bahasa (IX). PT Gramedia Pustaka Utama.

Tuan Adnan, T. S. N. S., & Che Yaacob, M. F. (2023). Akal Budi Orang Melayu menerusi Cerita-cerita Rakyat: The Common Sense of the Malays through Folk Stories. PENDETA, 14(2), 56–70. https://doi.org/10.37134/pendeta.vol14.2.5.2023

‘Umar, A. M. (2008). Mu’jam al-Lughah al-‘Arabiyyah al-Mu’Äá¹£irah: Vol. III (I). ‘Ālam al-Kutub.

Wahyuni, T., Darsinah, D., & Wafroturrahmah, W. (2023). Inovasi Pembelajaran Dalam Kurikulum Merdeka dimensi Kreatif. Jurnal Tarbiyah dan Ilmu Keguruan Borneo, 4(1), 79–86. https://doi.org/10.21093/jtikborneo.v4i1.6652

Watt, W. M. (1956). Muhammad at Medina. Oxford University Press.

Yuhasnita, Y., & Roza, E. (2023). Implementasi Moderasi Beragama dalam Konsep Pendidikan Sulthan Syarif Kasim II. Baitul Hikmah: Jurnal Ilmiah Keislaman, 1(2), 91–107. https://doi.org/10.46781/baitul_hikmah.v1i2.883




DOI: https://doi.org/10.35445/alishlah.v17i3.7256

Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Copyright (c) 2025 Wan Muhammad Fariq, Munzir Hitami, Zaitun Zaitun

Al-Ishlah Jurnal Pendidikan Abstracted/Indexed by:

    

 


 

Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Â